Eén op de vier volwassenen in Nederland heeft moeite met het verwerken van informatie over zorg en gezondheid. Ze vinden informatie lastig geformuleerd, of weten niet hoe ze die moeten toepassen in hun dagelijks leven. Beperkte digitale- en leesvaardigheden hebben directe gevolgen: slechtere gezondheidsuitkomsten, minder persoonlijke regie en zelfs een grotere kans op vroegtijdig overlijden. Wie gezondheid serieus neemt, moet dus ook taal serieus nemen.

Digitale zorg vergroot ongelijkheid, tenzij je anders ontwerpt

Zorg en preventie digitaliseren in hoog tempo. Afspraken maken, uitslagen bekijken, leefstijladvies krijgen: het loopt steeds vaker via allerlei portals en apps. Tijdens de inspiratiebijeenkomst Taal maakt gezonder afgelopen november bleek hoe dit schuurt. Uit polls onder zorgprofessionals kwam naar voren dat meer dan de helft regelmatig merkt dat taal of digitale vaardigheden het gesprek bemoeilijken.

Digitale zorg werkt nu vooral voor mensen die al goed meekomen. Wie dat niet doet, raak je kwijt doordat systemen te ingewikkeld zijn ontworpen. Door uit te gaan van begrijpelijke taal, meerdere vormen van uitleg en ondersteuning waar nodig, kan digitale zorg juist bijdragen aan gelijke toegang en meer regie.

Kijk naar wat wél werkt

Een van de belangrijkste uitkomsten van de bijeenkomst was: kijk niet alleen naar wat er misgaat, maar vooral naar wat wel goed werkt. Zorginformatie strandt vaak op vorm, niet op inhoud. Veel mensen haken af wanneer informatie vooral schriftelijk wordt aangeboden. In de presentaties van Markus Oei en Antoinet Smallegange kwam naar voren dat gesproken uitleg en beeld voor mensen met beperkte basisvaardigheden vaak beter werken dan tekst alleen.

Digitale vaardigheden verschillen sterk, maar de smartphone is voor veel mensen een vertrouwd hulpmiddel in het dagelijks leven. Beeld en audio zijn daarmee geen oplossing voor iedereen, maar wel een kansrijk uitgangspunt om gezondheidsinformatie begrijpelijker en beter toepasbaar te maken. Zo kunnen mensen de regie over hun eigen gezondheid terugkrijgen. Het vraagt om andere keuzes in ontwerp en communicatie, maar het rendement is groot.

Gerichte ondersteuning met behoefteprofielen

Niet iedereen heeft dezelfde hulp nodig bij digitale zorg. Antoinet Smallegange liet tijdens de bijeenkomst zien hoe groot die behoefte is: 25 procent van de zorggebruikers ervaart onvoldoende kennis en vaardigheden om e-health goed te gebruiken. Om zorgverleners daarbij te helpen, zijn ‘behoefteprofielen’ ontwikkeld. Deze profielen helpen om snel in te schatten welke ondersteuning iemand nodig heeft, hoe je het gesprek kunt voeren en naar welke vorm van hulp je kunt doorverwijzen. Zo wordt digitale zorg niet alleen toegankelijker, maar ook persoonlijker en effectiever.

Meer informatie over deze aanpak en praktische hulpmiddelen zijn te vinden via ZEL, de regionale organisatie voor ondersteuning bij digitale zorg.

AI als versneller, niet als vervanger

Kunstmatige intelligentie speelt een steeds grotere rol in communicatie over zorg en gezondheid. AI kan teksten snel vereenvoudigen, samenvatten en vertalen naar honderden talen. Dat maakt schaal mogelijk. Tegelijkertijd is voorzichtigheid nodig. Medische informatie moet altijd kloppen en passen bij de context van de gebruiker. Daarom pleit Markus Oei voor hybride AI: technologie doet het zware werk, mensen bewaken de inhoud en ondersteunen waar nodig. De kracht zit in die samenwerking. Zo voorkom je fouten en vergroot je vertrouwen.

Voorbeelden uit de praktijk

Een concreet voorbeeld is Pubmedical, een initiatief in ontwikkeling voor een open en gratis videobibliotheek met betrouwbare zorginformatie in de vorm van korte uitlegvideo’s op B1-niveau, beschikbaar in meerdere talen. De video’s zijn met behulp van AI gemaakt, maar gecontroleerd door artsen en andere zorgexperts. De eerste fase richt zich op de honderd meest gestelde vragen in de zorg. Een exacte lanceringsdatum is nog niet bekend, maar de ontwikkeling is in volle gang en organisaties kunnen al meedenken en bijdragen.

Ook op kleine schaal helpt AI zorgprofessionals om hun uitleg begrijpelijker te maken. Sommige praktijken gebruiken AI-tools om na een consult automatisch een korte samenvatting te maken in eenvoudige taal, eventueel vertaald of als audiobericht. De zorgverlener controleert de inhoud voordat deze wordt gedeeld. Zo krijgen patiënten informatie die beter aansluit bij hun taalniveau en situatie. AI vervangt het gesprek niet, maar versterkt het, en helpt patiënten om adviezen ook thuis beter toe te passen.

Doe en bouw mee

AI biedt kansen, maar alleen als we die samen benutten. Door kennis te delen, tools te testen en ervaringen uit te wisselen. Sluit je daarom aan, leer van anderen en draag bij. Want een gezonde samenleving begint bij zorg die iedereen kan begrijpen.

Word ook lid van de Alliantie Gezondheidsvaardigheden en de inspiratiegroep Taal maakt Gezonder!

De druk op de complexe jeugdzorg neemt toe, terwijl veel problemen eerder gesignaleerd en aangepakt zouden kunnen worden. Jannet Jonk, directeur regio Noord-Holland bij Youz (onderdeel van de Parnassiagroep), zet zich in voor vroegsignalering en vroege interventie. Ze laat zien hoe samenwerking tussen scholen, jongerenwerk en zorg de veerkracht van jongeren kan versterken.

Youz helpt kinderen, jongeren en (jong)volwassenen die klachten of ernstigere psychische- of verslavingsproblemen hebben. Ook behandelen ze hun gezin.

Jannet, je maakte de overstap van zakelijke diensverlening naar de zorg. Hoe heb je die overstap ervaren?
‘Ik heb me in het begin enorm verbaasd over wie allemaal bij overleggen en beslissingen worden betrokken. Zeven jaar geleden, toen ik bij Youz (Kind- en jeugdbedrijf (GGZ) startte, was net de decentralisatie van de jeugdhulpverlening ingezet. De verschillende inrichtingen hiervan per gemeente maakte het complex, toch merkte ik dat ‘de zorg’ goed bij mij paste.’

Hoe kijk je er nu tegenaan?
‘Alhoewel ik mij nog steeds verbaas iedere dag, begrijp ik de reden van decentralisatie. Zorg en begeleiding kan dichterbij in wijken worden geboden, dichtbij of in school. Complexe zorg daarentegen is minder logisch vanuit de gemeente. Ondanks initiatieven die ontstaan, neemt de druk op die complexe zorg toe. Kinderen met complexe problematiek komen vaak bij verschillende aanbieders terecht die steeds opnieuw diagnostiek en onderzoek starten. We komen kinderen tegen die al bij 13 of 14 locaties in beeld zijn geweest. Dat zou echt anders moeten.’

Als directeur van een jeugdhulpverleningsorganisatie ga jij samenwerkingen aan die niet voor de hand liggen. Waarom vind je dat belangrijk? 
‘Ik geloof in de driehoek jongerenwerk, onderwijs en onze jeugdhulpverlening-expertise. Via reguliere routes zien wij jongeren meestal pas op het moment dat het misgaat en dan zijn ze vaak aangewezen op langdurige (FACT) zorg of forensische trajecten. Wij willen daarom niet wachten, maar eerder in beeld komen en brengen wat nodig is. De samenwerking met de jongerencommunity Triple ThreaT is hier een mooi voorbeeld van. Daar zit een behandelaar van ons en die niet op ‘klassieke wijze’ werkt, maar wel relevante expertise brengt. Hij is een systeemtherapeut, die gewend is in de context te werken en meewerkt in ons scholenprogramma.’

Zie jij voor de jeugdhulpverlening een preventieve rol binnen die driehoek?
‘Ja, absoluut. Via bijvoorbeeld de Open Up sessies van ons scholenproject, kunnen we signaleren of er echt iets met een jongere aan de hand is, en direct hulp bieden. Dat komt zelden voor, maar het idee dat een behandelteam klaarstaat is voor scholen comfortabel. Door onze kennis en expertise is zo’n sessie bij ons in goede handen. Helaas besteden niet alle scholen aandacht mentale gezondheid en kinderen onderling weten steeds minder van elkaar. We merken gelukkig wel, dat ze bij onze sessies, waarbij een rolmodel met ze in gesprek gaat, veel durven delen. Dat zorgt voor verbinding in de klas en ook de mentor krijgt beter zicht op wat er speelt in de groep.’

Hoe kan de cultuur op scholen volgens jou verbeteren?
‘Mentoren spelen een belangrijke rol. Wij trainen hen beter te signaleren en reageren, zodat minder snel doorverwezen hoeft te worden naar specialistische hulp. Docenten hebben hun eigen vak, maar via de mentorfunctie kunnen we mentale gezondheid concreet ondersteunen.’

Welke rol speelt de sociale omgeving van jongeren?
‘We zouden veel meer moeten inzetten op het versterken van de context. Verbinding binnen het gezin en de omgeving is daarbij essentieel. Het idee van ‘fix my child’ bij ouders helpt niet; sommige ouders vragen meteen diagnoses of medicatie, terwijl het vaak veel effectiever is om eerst te kijken hoe de omgeving het kind kan ondersteunen.’

Hoe wordt ingezet op het versterken van de sociale context?
‘In Haarlem hebben, door een enthousiaste ambtenaar bij gemeente Haarlem, organisaties hun krachten gebundeld in de Alliantie Mentale Gezondheid. De alliantiepartijen hebben elkaar echt wat te bieden. Wij hebben bij Youz bijvoorbeeld met hulp van Triple Threat een speciale ruimte ingericht met een groot graffitidoek, waar jongeren zich thuis voelen. En we zien andersom dat wij in klassen echt iets kunnen toevoegen tijdens gesprekken over kwetsbare onderwerpen. Als een kind lacherig of onaardig reageert, is een docent gewend die leerling weg te sturen, terwijl onze behandelaar daarover juist het gesprek aangaat. Dit versterkt zowel de context als de sociale veerkracht van kinderen.’

Wat heb je van de gemeenten nodig om deze aanpak te versterken?
‘Wij doen iets wat nergens onder valt. Niet onder de jeugdwet en het hoort ook niet bij onderwijs. Dat maakt het financieel  ingewikkeld, alhoewel ik mij daardoor niet wil laten weerhouden. Wat ik nodig heb verschilt per regio. Soms middelen, maar meestal zichtbaarheid en erkenning. Er is naar mijn weten geen andere specialistische jeugdhulpverleningsorganisatie, die écht die stap naar de voorkant maakt, die de gemeente eigenlijk al heel lang wil maken. Daar praat ik over en ik probeer nieuwe connecties te maken met partijen die op vergelijkbare wijze verandering inzetten. Ook intern vraagt dit project om mensen die breder denken dan de ‘traditionele zorg die we al jaren leveren’.

Staat de Parnassiagroep zelf open voor de beweging naar de voorkant?
‘Intern moesten we eerst uitleggen waarom we dit wilden doen. We zijn kleinschalig begonnen, organisch. Ik heb contact gelegd met Okrah van Triple ThreaT omdat ik benieuwd was hoe zij zorgden voor verbinding met die jongeren doelgroep, want daar zijn zij zo goed in. Daarna hebben we met het Haarlem college onze eerste pilotsessie georganiseerd. Met een bezoek van de staatssecretaris en vervolgens de Parnassiagroepprijs, kregen we steeds meer erkenning, ook intern.’

Wat zijn je ambities met dit scholenproject?
‘Het scholenproject uitbreiden naar andere regio’s. Stapsgewijs, want we willen de juiste mensen betrekken. Daarnaast zijn we en blijven we inzetten op de complexe zorg, waar de druk hoog is. Dus hoe meer we aan de voorkant kunnen opvangen, hoe beter. Mentoren helpen waar je in gesprekken op kunt letten of jongerenorganisaties helpen om extra aandacht aan een kind te besteden die dat nodig heeft. Zo versterken we met elkaar de context.’

Kan er aan de zorgkant zelf ook wat veranderen?

‘Jeugdhulp kan leren van de spoedeisende hulp: prioriteiten stellen op basis van wat echt nodig is. Iemand met een snee in zijn vinger, laten ze wachten als er iemand binnenkomt met hartstilstand. Daar kunnen wij in de jeugdhulpverlening van leren. Wat is er echt nodig? Soms helpt meer begeleiding op school, in de wijk of bij ouders beter dan een behandeling. Het is niet erg als kinderen bij ons komen, maar liever kortdurend en gericht op de hulpvraag.’

Relevante links

• Meer over Jannet Jonk
• Alles over Youz
• Heb je interesse mee te werken aan het scholenprogramma?
• Meer over de Alliantie Mentale Gezondheid

* Dit artikel verscheen eerder op Alles is Gezondheid-partner Missie Mentaal.

Onlangs kwamen jongeren, beleidsmakers en maatschappelijke organisaties samen in Amersfoort voor een bijzondere bijeenkomst van Speaking Minds, het jongerenparticipatieprogramma van Save the Children. Tijdens de slotbijeenkomst presenteerden studenten van het Sportcollege van ROC Midden Nederland hun visie op hoe jongeren gestimuleerd kunnen worden om meer te bewegen en gezonder hun vrije tijd te besteden. Wat kwam daaruit naar voren?

De jongeren gaven hun adviezen rechtstreeks aan wethouder Ben van Koningsveld, verantwoordelijk voor Jeugd en Sport in de gemeente Amersfoort, en aan Bregje de Vlieger, relatiemanager Jeugdfonds Sport & Cultuur.

De bijeenkomst was een krachtig voorbeeld van jongerenparticipatie in de praktijk: jongeren dachten actief mee over lokaal beleid, presenteerden hun adviezen en ontvangen binnen drie maanden na de slotbijeenkomst een terugkoppeling van de gemeente over wat er met hun input is gedaan. Dit sluit aan bij artikel 12 van het VN-Kinderrechtenverdrag, waarin staat dat kinderen het recht hebben hun mening te geven over zaken die hen aangaan.
De studenten kwamen met frisse, doordachte voorstellen. Gebaseerd op hun eigen ervaringen, gesprekken met leeftijdsgenoten en eigen onderzoek.

Waarom dit project?

Het Speaking Minds-traject in Amersfoort is opgezet om twee redenen:

1. De urgentie: jongeren bewegen steeds minder

Uit onderzoek blijkt dat een groeiend aantal jongeren onvoldoende beweegt. Vooral naarmate ze ouder worden, daalt het percentage jongeren dat lid is van een sportvereniging of structureel aan sport doet. Financiële drempels, sociale onzekerheid, beperkte keuzemogelijkheden en drukke schoolroosters maken het moeilijk om actief te blijven.
Tegelijkertijd is bekend dat regelmatig sporten niet alleen bijdraagt aan fysieke gezondheid, maar ook aan mentale weerbaarheid, sociale verbondenheid en schoolprestaties. Het belang van beweging, zeker in de context van de toegenomen mentale druk op jongeren, is groter dan ooit.

2. De ambitie: jongeren zélf laten meedenken over oplossingen

Met Speaking Minds wordt bewust gekozen voor een bottom-up aanpak: praktisch opgeleide jongeren leveren advies aan instanties die normaal gesproken óver hen praten, in plaats van mét hen. Speaking Minds kwam in Amersfoort tot stand in samenwerking met ROC Midden Nederland, de gemeente Amersfoort, het Jeugdfonds Sport & Cultuur en Alles is Gezondheid. Deze brede coalitie laat zien dat co-creatie tussen jongeren, onderwijs, overheid en maatschappelijke organisaties waardevol is.

Voor de gemeente Amersfoort en het Jeugdfonds Sport & Cultuur bood dit traject de kans om niet alleen informatie op te halen, maar jongeren ook eigenaarschap te geven over oplossingen die werken in hún leefwereld. Alles is Gezondheid speelde een verbindende rol in de totstandkoming van het traject en leverde inhoudelijke ondersteuning om jongerenparticipatie stevig te verankeren in het beleid rond sport en gezondheid.

Wat willen de jongeren bereiken?

De jongeren die deelnamen aan Speaking Minds Amersfoort willen:

• Sport toegankelijk maken voor álle jongeren, ongeacht financiële situatie, geslacht of achtergrond.
• Meer keuzevrijheid en invloed op het sportaanbod op scholen en in de vrije tijd.
• Gezonde gewoontes stimuleren die jongeren meenemen naar hun volwassen leven.
• Een stem geven aan leeftijdsgenoten die zich vaak niet gehoord voelen in beleid.
• Sociale veiligheid bevorderen in sportomgevingen, met name voor meisjes en vrouwen.
• Gemeentes en organisaties inspireren om jongeren structureel te betrekken bij beleid.

De adviezen van de studenten: wat leeft er onder jongeren?

Om hun doelen concreet te maken, werkten de studenten van ROC Nederland in groepen aan praktische voorstellen. Op basis van gesprekken met leeftijdsgenoten, eigen ervaringen, interviews en gezamenlijke brainstorms formuleerden zij gerichte adviezen voor de gemeente Amersfoort en het Jeugdfonds Sport & Cultuur. Elk voorstel werd gepresenteerd door een studententeam, met aanbevelingen:

1. Sportvereniging
Laat jongeren kennismaken met verschillende sporten door open dagen waar meerdere sportaanbieders aanwezig zijn. Zorg voor clinics, flyers en promotie via buurtsportcoaches. Doel: nieuwsgierigheid wekken en het sportplezier vergroten.

2. Weer of geen weer
Investeer in overdekte sportplekken; overkappingen op pannaveldjes, tafeltennistafels of calisthenicsplekken met beschutting. Zo blijft buitensporten mogelijk bij regen, wind of felle zon. Doel: met flexibele oplossingen wordt bewegen het hele jaar door toegankelijk.

3. Jeugdfonds Sport & Cultuur
Organiseer infodagen voor vertrouwenspersonen en mentoren zodat zij leerlingen kunnen doorverwijzen naar het Jeugdfonds Sport & Cultuur. Doel: financiële drempels vroeg signaleren en wegnemen door betere samenwerking.

4. Sporten zonder drempels
Creëer breder sportaanbod op school, een basisbeurs voor sport (vergelijkbaar met studiefinanciering) voor lage inkomens, en schoolroosters die rekening houden met trainingstijden. Doel: betere aansluiting van school- en sportleven.

5. Meiden en vrouwen in beweging
Er moeten meer ladies only sportscholen komen om meisjes en vrouwen een veilige en comfortabele sportomgeving te bieden. Door samenwerking met gemeenten en steun van henzelf kan dit initiatief uitgroeien tot landelijke verandering. Doel: meer meiden krijgen zo de kans om fysiek én mentaal sterker te worden.

6. Bewegen op school
Organiseer maandelijks clinics op scholen vanuit gemeente en sportinstanties met sporten die leerlingen zelf kiezen, leuk vinden. Maak sportruimtes buiten schooltijd toegankelijk. Doel: motivatie voor sporten op school en plezier in bewegen verhogen.

7. Openbare ruimte
Plaats op meer plekken sportboxen met vrij toegankelijke sportmaterialen. Als inspiratie zijn er duurzame, op solar energie werkende, sportboxen toegankelijk door middel van een app. Daarmee opent een de box en kan gebruik worden gemaakt van de sportmaterialen. Doel: zo kan iedereen drempelvrij sporten in de openbare ruimte.

8. Social media
QR-codes op sportplekken die linken naar sportvideo’s van (bekende) sporters maken buitensport interactiever en leuker. Doel: zo blijven jongeren langer actief, leren ze nieuwe trucs en versterken ze de sociale samenhang.

9. De derde helft
De gemeente moet een centrale planning opzetten voor cluboverstijgende activiteiten zoals quizzen, e-sports en barbecues. Zo wordt sport niet alleen fysiek, maar ook sociaal verbindend. Een flexibel budgetmodel maakt het initiatief schaalbaar voor elke sportvereniging.

De rol van de gemeente Amersfoort

De gemeente Amersfoort laat met dit project zien hoe waardevol het is om jongeren serieus te nemen als partners in beleid. Wethouder Ben van Koningsveld sprak tijdens de bijeenkomst zijn waardering uit voor het werk en de betrokkenheid van de studenten: “Jullie weten als geen ander wat er speelt in jullie leefwereld. Jullie adviezen zijn waardevol én uitvoerbaar. We gaan ermee aan de slag.

Nog voor de zomervakantie koppelen de gemeente en Jeugdfonds Sport & Cultuur terug aan de jongeren hoe er gehoor is gegeven aan hun adviezen. Hierbij wordt nadrukkelijk gekeken naar haalbaarheid, impact en samenwerking met bestaande sport- en welzijnsnetwerken.

Vervolgstappen

• Analyse en prioritering: de gemeente Amersfoort en partners analyseren de voorstellen.
• Presentatie vervolgplan: volgt snel. Deze terugkoppeling is een hele belangrijke stap voor betekenisvolle jongerenparticipatie.
• Lokale navolging: de inzichten worden gedeeld met andere gemeenten, met als doel om jongerenparticipatie ook op andere plekken structureel te versterken.

Duurzame jongerenparticipatie als nieuwe standaard

Speaking Minds laat zien hoe waardevol het is als jongeren écht zeggenschap krijgen in beleid dat hen direct raakt. Dit project bewijst dat burgerparticipatie niet alleen een beleidswoord is, maar een manier om jongeren serieus te betrekken bij thema’s die hun leven raken. Tijdens de bijeenkomst ontvingen alle deelnemende jongeren een certificaat uit handen van wethouder Ben van Koningsveld en Bregje de Vlieger. Als erkenning voor hun inzet, ideeën en betrokkenheid.

Het is nog te vroeg om te spreken van concrete resultaten. Met een terugkoppelingsbijeenkomst later dit jaar wordt verkend hoe de adviezen van de jongeren worden omgezet in acties. Daarmee wordt een belangrijke vervolgstap gezet richting duurzame jongerenparticipatie binnen het gemeentelijke beleid.

Over Speaking Minds

Speaking Minds is een methodiek van Save the Children die jongeren op het vmbo, mbo of praktijkonderwijs actief betrekt bij gemeentelijk en provinciaal beleid. In een traject werken jongeren in zes tot tien bijeenkomsten toe naar concrete adviezen rond een beleidsvraag die voor hen relevant is. Door in gesprek te gaan met leeftijdsgenoten, professionals en beleidsmakers, ontdekken ze hoe beleid werkt én hoe zij daar invloed op kunnen uitoefenen.

In de prachtige groene setting van Paleis Het Loo zijn op 1 juli de website Natuur voor Gezondheid, de vernieuwde handleiding en bijbehorende toolkit gelanceerd. Tientallen professionals uit de zorg, welzijn en sport waren aanwezig bij deze mijlpaal.

De toolkit Natuur voor Gezondheid biedt praktische hulpmiddelen voor professionals in de zorg, welzijn en sport, zodat ze natuur makkelijk en snel kunnen inzetten voor gezondheid. De handleiding en de website bieden niet alleen wetenschappelijke inzichten, maar ook praktische tips, handvatten en documenten.  

Na een wandeling in de zonovergoten Apeldoornse kasteeltuinen, heette dagvoorzitter Karen van Ruiten de deelnemers rond half twee welkom in de koele stallen van Het Loo en gaf daarna het woord aan dr. Renske Ek, conservator Tuinen van Paleis Het Loo. Zij gaf aan dat de vroegere bewoners van paleis Het Loo groen nodig hadden voor hun geestelijke gezondheid. Ek: ‘Zo had Willem III last van winterdepressies en liet hij een kas bouwen om zijn stemming in de winter te reguleren.’ En ze had nog een mooie primeur voor de aanwezigen: Paleis Het Loo is bereid een langetermijncommitment af te geven om op hun eigen locatie invulling te geven aan het programma Natuur voor Gezondheid.

Een hele mooie combinatie

Netwerkadviseur Groen Annette Postma (Gezond & Groen) pakte daarna het stokje over. ‘Ik ben zo gelukkig dat jullie allemaal hier zitten met zovelen. Twee mensen zijn op het dossier Natuur en Gezondheid een jaar of twaalf geleden met mij gestart. Belangrijk was de financiële steun van Elze Hemke van het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Zij had toen al het idee dat natuur en gezondheid een hele mooie combinatie zijn.

Maar hoe zorg je dat de zorg het ziet en er iets mee kan in hun werk? Het antwoord was: doe het vooral met harde wetenschap volgens medische maatstaven. En zorg dat de praktijkaanpak die daaruit volgt direct aansluit bij hoe medici nu werken. Verzamel dat alles en ontsluit dat op één centrale plek. Met steun van Elze is dat geld er gekomen en hebben we de handleiding, de website en de toolkit op poten kunnen zetten. Daarmee kom je makkelijker binnen bij zorgverzekeraars en de beroepsverenigingen.’

In de toolkit

In de toolkit zit onder andere een samenvattingskaart voor huisartsen, die precies aansluit bij de opbouw van de NHG-richtlijnen. Nieuw is een zakkaartje dat natuuradvies geeft in dertig seconden. Voor de patiënt die al best gemotiveerd is er een folder. Annette: ‘En als je als zorgprofessional geen tijd hebt om zelf met je patiënt het bos in te gaan, is er het verwijskaartje. Zo kan een sportcoach een belangrijke rol spelen om te zorgen dat mensen fysiek geactiveerd worden. Denk ook aan groene begeleiders, zoals natuurtherapeuten, wandelcoaches en boswachters.’

‘Al die mensen kunnen een rol spelen om Natuur voor Gezondheid concreet te maken. Zijn de klachten erger, dan kan de arts doorverwijzen naar de eerste lijn, zoals een praktijkondersteuner of een fysiotherapeut. En voor elke categorie staat op de website een aantal tips over hoe je het als zorgverlener aanpakt, hoe je routes maakt en hoe je het regelt met het geld.’

Lancering van de website

Om drie uur volgde de lancering van de nieuwe website die mede tot stand is gekomen door de Vereniging Arts en Leefstijl en Gezond & Groen, waarin symbolische vertegenwoordigers van de keten van betrokkenen een pakketje met drukwerk en het boek Buitenpsychologie in ontvangst namen. Na een korte pauze konden de deelnemers daarna kiezen voor een workshop Richting kiezen met De Buitenpsychologen, een Blotevoetenwandeling met buitenfysiotherapeut Janneke de Jong-De Vries of ‘Beleef de natuur met je zintuigen’ met leefstijlarts en natuurgids Tasja de Koning. Na deze bijzondere workshops konden de deelnemers netwerken en napraten over hoe het initiatief een olievlekwerking kan krijgen.

Janny de Boer, netwerkadviseur en coördinator van Alles is Gezondheid: ‘We moeten kijken naar de gezondheidssector zélf om te zien wat we nog méér kunnen doen. Met alleen promoten van natuur komen we er niet, ze hebben makkelijk toepasbare methodieken en materialen nodig. Met de vernieuwde toolkit hebben we een mooi startpunt. Deze beweging kan alleen maar groeien en daar willen wij graag aan bijdragen.’

Resultaten

Wie daar ook aan bijdraagt is apotheker Nienke Oosterhof: ’In mijn werkveld zie ik al resultaten. In 2019 waren we met zes leefstijlapothekers en nu gaan we richting de 600. Belangrijk is dat er uiteindelijk een vergoeding voor komt. Als apotheker krijg je nu nog alleen betaald voor pillen. Daarom pleit ik er ook bij beleidsmakers voor dat apothekers worden betaald voor hun tijd, hun kennis en hun kunde.

Als apothekers kunnen we bijvoorbeeld ‘very brief advice’ inzetten, waarbij je in 30 seconden iemand aan de balie wijst op de mogelijkheden die de natuur biedt. Die zit al in de toolkit en kunnen we perfect gebruiken. Zorgverleners voelen een aarzeling om over de natuur te beginnen, maar driekwart van de patiënten vindt het wél waardevol om te horen.’

Bezig zijn in de natuur helpt

‘Huisartsen kunnen ook uit de voeten met de handleiding waarin de medische wetenschap is samengevat ’, stelt huisarts en voedselboswachter Inge Hamming. ‘Ik heb ‘m al gebruikt voor een scholing over integrale zorg en welzijn en natuur en gezondheid. Daar moest ik accreditatie voor aanvragen en daar heb ik de handleiding voor kunnen gebruiken. Per avond waren daar ruim 80 zorgprofessionals.

Voor bepaalde klachten kun je mensen erop wijzen dat buiten bezig zijn in de natuur helpt voor je gezondheid. Veel huisartsen zijn zich er niet bewust van dat dit ingezet kan worden. De handleiding en de website kunnen daarmee helpen.’

Je wilt patiënten handvatten aanreiken waarmee ze inzicht krijgen aan welke knoppen ze kunnen draaien om weer regie te krijgen op hun eigen gezondheid. Daarmee los je het probleem van de ziekte niet op, maar je merkt dat je je gezondheid écht kunt beïnvloeden met voeding, beweging en ontspanning.’

Wensen

Dat laatste onderstreept Annette Postma: ‘Als je met mensen de natuur ingaat, hoeven ze niet meteen naar een specialist doorverwezen te worden. Zo leveren we duurzame zorg en kunnen we hopelijk ook besparen op zorgkosten.’

Ze heeft nog wel wensen. ‘Natuur op recept’ is nog geen standaardbehandeling. Huisartsen hebben op hun scherm opties als medicijnen meegeven, verwijzen naar een fysio of specialist etcetera. Maar verwijzen naar leefstijl in de natuur staat daar niet bij. Er zijn wel geaccrediteerde nascholingen over en een webinar. Die worden goed bezocht. Maar als je weet dat we 12.000 huisartsen hebben, dan is er nog wel werk te verrichten. Wat dat betreft zou het helpen als het onderwerp in de initiële scholing van huisartsen aan bod komt. Dat zou heel mooi zijn en zijn al ideeën over. En een artikel in ‘Huisarts en wetenschap’. Maar daar zijn we mee bezig’, lacht ze.

De Alliantie Positieve Gezondheid Zuid-Holland Noord werkt samen met zo’n 30 partners aan een beweging van ziekte en zorg naar gezondheid en gedrag. Vanuit het gedachtegoed van Positieve Gezondheid bouwen zij aan toekomstbestendige zorg en vitale, veerkrachtige inwoners in de regio. Alles is Gezondheid sprak Ellen van Steekelenburg, programmamanager bij Hecht, GGD Hollands Midden en een van de initiatiefnemers van de Alliantie.

Waar komen jullie vandaan? Wat is de ‘why’ van de regionale samenwerking?

‘De why van de Alliantie staat helder verwoord in onze pledge. Die hebben de bestuurders in 2021 ondertekend met het doel dat inwoners in 2030 ervaren dat beroepskrachten, beleidsmakers en bestuurders denken en doen vanuit een brede blik op gezondheid. Zodat mensen regie kunnen nemen over hun eigen leven en initiatieven in hun wijk kunnen oppakken.

We hebben de samenwerking opgezet in drie fasen van ieder drie jaar. De eerste fase stond in het teken van inspiratie en netwerkopbouw. We hebben leerateliers georganiseerd voor iedereen in de regio, gangmakerplatforms voor aangesloten partners en een jaarlijkse bestuurderssessie voor de ondertekenaars van de pledge. Ook zijn we gestart met een werkgroep ‘Meten is Weten’ om de impact van onze inspanningen te volgen.’

Waar willen jullie heen? Wat laten jullie los, wat doen jullie anders, wat blijft hetzelfde?

‘We zijn trots dat ons project is geselecteerd voor het ZonMw-programma ‘Leren transformeren: van zorg naar gezondheid’. Slechts elf projecten werden gehonoreerd, en wij zijn er één van. Dat geeft ons de kans om in de tweede fase van 2024 tot 2027 écht aan de slag te gaan met samen doen en samen leren.

We hebben het project de naam gegeven: ‘Verder bouwen met de Alliantie Positieve Gezondheid ZHN’. In drie proeftuinen rondom zorgzame buurten, thuisplusflats en mantelzorg onderzoeken en experimenteren we wat we kunnen loslaten, wat beter kan, en wat we verder willen ontwikkelen. Het doel is om samen te leren en verder te bouwen aan de beweging naar gezondheid. De derde fase van 2027 tot 2030 vullen we in op basis van de lessen uit die proeftuinen en de Alliantie. Een mooie bijvangst is dat we ook onderdeel uitmaken van een landelijk lerend netwerk.’

Welke beproevingen kwamen jullie tegen en wat heb je daarvan geleerd?

‘We zitten nu bijna halverwege de looptijd en merken dat het begint te schuren. Toen bestuurders de pledge ondertekenden, wisten ze vaak nog niet precies waarvoor ze ‘ja’ zeiden. Inmiddels zien we verschillen in tempo: sommige organisaties lopen voorop en zijn heel actief, anderen zoeken nog naar hun rol.

Ook intern binnen organisaties kan er frictie zijn. Een bestuurder is misschien enthousiast, maar beleidsmedewerkers of uitvoerenden zijn nog terughoudend. Daarnaast is het samenwerken met inwoners een blijvende uitdaging. We benaderen hen niet alleen als informanten, maar nodigen hen ook uit als medebeslissers. Bij iedere bestuurderssessie zijn inwoners aanwezig, dus we zetten daar zeker stappen in.’

Heb je een held? Iemand of iets die jullie verder heeft geholpen?

‘Ik heb zeker een held: Joris Luyendijk. Hij stapt in onbekende werelden waarin hij zich moet aanpassen en verdiepen. Verder onderzoekt hij complexe systemen, zoals de bankenwereld, en maakt hij die toegankelijk voor een breed publiek. Ik zie hem in zekere zin als een ‘verkenner’ zoals ik dat ook probeer te zijn met de proeftuinen en de Alliantie. Verder is het landelijke ondersteuningsteam van het ZonMw-programma, waarin onder andere het RIVM, Alles is Gezondheid en Nederland Zorgt voor Elkaar samenwerken, voor de Alliantie van grote waarde. Zij ondersteunen de regio’s bij de transitie van zorg naar gezondheid en helpen om verbinding te leggen tussen landelijke partijen en hun ambities. Zo hebben we met hun hulp een groepsintervisie georganiseerd die ons echt verder heeft gebracht en beter zicht op ons vraagstuk heeft gegeven. En natuurlijk was de steun van Alles is Gezondheid in het begin onmisbaar. Zij hielpen ons om de juiste koers te vinden en ondersteunden bij het opstellen en vormgeven van de pledge.’

Wat hebben jullie aan de samenwerking met andere regio’s en netwerken, en hoe willen jullie het liefst ondersteund worden?

‘De uitwisseling met andere regio’s, het ‘lotgenotencontact’, is voor ons erg waardevol. Alles is Gezondheid organiseerde bijeenkomsten waarin we gezamenlijk dilemma’s bespraken. We kregen veel tips over domeinoverstijgend samenwerken en dat is ontzettend leerzaam. Ik hoop dat deze uitwisseling blijft bestaan via het landelijk lerend netwerk. Het is fijn om te sparren met mensen die met dezelfde uitdagingen bezig zijn en vanuit eenzelfde visie werken.

Zelf heb ik ook deelgenomen aan de eerste editie van de Health Transformation Community, en ik zit nog steeds in een intervisiegroep. We komen regelmatig samen en richten ons op uitdagingen die we tegenkomen in de transitie van zorg naar gezondheid. Dat sluit naadloos aan op wat wij al lerende met de Alliantie willen bereiken binnen het ZonMw-project.’

Dit interview is onderdeel van het inspiratiemagazine regionetwerken.

Hoe draagt natuur bij aan onze gezondheid? Wat is er wetenschappelijk bekend, en hoe kan deze kennis worden toegepast in de zorgpraktijk? De nieuwste editie van de Handleiding Natuur en Gezondheid biedt antwoorden. De update is tot stand gekomen door een samenwerking tussen Vereniging Arts en Leefstijl, Annette Postma (adviseur Gezond & Groen) en dr. Jolanda Maas (universitair hoofddocent klinische psychologie, Vrije Universiteit Amsterdam).

Deze derde versie van de handleiding bundelt de nieuwste inzichten uit systematische reviews én meta-analyses over de effecten van natuur op gezondheid – met speciale aandacht voor mensen met gezondheidsproblemen. Daarmee gaat het niet alleen meer over preventie, maar ook over herstel en behandeling.

‘We weten inmiddels: natuur werkt. Tijd voor actie in de zorgpraktijk.’

Jolanda Maas doet al bijna 20 jaar onderzoek naar de relatie tussen natuur en gezondheid. Wat begon met een fascinatie voor het effect van groen in de woonomgeving, groeide uit tot een breed onderzoeksveld met inmiddels honderden wetenschappelijke studies als onderbouwing. ‘In 2000 waren er amper studies over natuur en gezondheid. Nu zijn er meer dan honderd kwalitatief goede onderzoeken, en ze wijzen allemaal dezelfde kant op: hoe groener de leefomgeving, hoe beter het voor de gezondheid is.’

De nieuwste versie van de handleiding gaat verder dan eerdere edities. Zo is er nu ook aandacht voor hoe natuur helpend kan zijn bij ziekte of herstel, bijvoorbeeld voor mensen met mentale gezondheidsproblemen of chronische aandoeningen. ‘We zien dat zorgprofessionals vaak intuïtief wel geloven in het positieve effect van natuur, maar dat ze op zoek zijn naar wetenschappelijke onderbouwing en concrete handelingsperspectieven. Precies dat biedt deze handleiding.’

Wat is er nieuw in de handleiding?

Maas benadrukt dat vergroening alleen niet genoeg is. ‘Het gaat erom dat mensen de natuur ook daadwerkelijk gaan gebruiken – in de wijk, op het werk of in de zorg. Dat betekent dat we ook naar implementatie moeten kijken. Hoe kunnen zorgverleners zelf meer naar buiten? Kunnen zij hun patiënten verwijzen naar activiteiten in het groen?’

Nieuw in de handleiding:

• Toevoeging van meta-analyses – sterker wetenschappelijk bewijs;
• Nieuwe paragraaf over natuur bij gezondheidsproblemen (niet alleen preventief);
• Meer praktische adviezen en verwijzingen naar tools zoals de Toolkit Natuur voor Gezondheid (deze verschijnt op 1 juli);
• Duidelijke beschrijving van de vier belangrijkste werkingsmechanismen:
  1. Leefstijl: stimulans voor bewegen en buiten zijn
  2. Psychologie: stressreductie, mentaal welzijn
  3. Biologie: versterking van het immuunsysteem
  4. Omgevingsfactoren: minder geluid, hitte en luchtvervuiling

De handleiding is bedoeld voor zorgprofessionals die natuur willen inzetten in hun werk. Denk aan artsen, POH’s, verpleegkundigen, fysiotherapeuten, psychologen en professionals in het sociaal domein.

Scholing op 30 juni – Meld je aan!

Wil je weten hoe je deze kennis kunt toepassen in jouw praktijk? Op 30 juni organiseert Vereniging Arts en Leefstijl een scholing over natuur en gezondheid, waarin ook de nieuwe handleiding wordt besproken. Je krijgt niet alleen uitleg van de auteurs, maar gaat ook aan de slag met praktische voorbeelden en handvatten. Hier meld je je aan voor de scholing.

Download de handleiding

De Handleiding Natuur en Gezondheid van Vereniging Arts en Leefstijl is tot stand gekomen in samenwerking met Alles is Gezondheid, op initiatief van Annette Postma van Groen & Gezond.

De totstandkoming is mede mogelijk gemaakt dankzij de betrokkenheid en ondersteuning van: KAMG, Groene Zorg Alliantie, De Groene Huisarts, De Duurzame Verpleegkundige, De Buitenpsychologen en de Vrije Universiteit Amsterdam.

Download de handleiding