Wat verandert er als inwoners, zorg, welzijn, onderwijs en bestuur samen aan gezondheid werken? Twee wetenschappelijke studies gebruiken ervaringen uit het netwerk van Alles is Gezondheid om te onderzoeken hoe zulke samenwerking groeit en wat er nodig is om nieuwe werkwijzen ook echt in de praktijk te brengen.

Welke opbrengsten zijn gaandeweg al te zien?

De onderzoekers volgden vier initiatieven: Care Innovation Center West-Brabant, Netwerk Positieve Gezondheid Noordelijke Maasvallei, Gezonde Basisschool van de Toekomst in Limburg en Healthy Ageing Network Northern Netherlands (HANNN). Ze keken naar veranderingen die al zichtbaar zijn voordat een langetermijneffect op gezondheid kan worden vastgesteld. Daaruit kwamen vijf soorten opbrengsten:

1. Idee: betrokkenen formuleren samen welke verandering ze willen bereiken en waarom.
2. Integrale aanpak: organisaties uit verschillende domeinen verbinden hun werk rond gezondheid.
3. Innovatie: betrokkenen ontwikkelen of gebruiken een nieuwe werkwijze, dienst of hulpmiddel.
4. Implementatie: de aanpak krijgt een plek in het dagelijkse werk van betrokken organisaties.
5. Impact: het initiatief draagt volgens betrokkenen bij aan kennis, motivatie, vaardigheden of gedrag bij de doelgroep.

Hoe komt de verandering op gang?

De onderzoekers beschrijven ook vijf manieren waarop netwerken die opbrengsten bereiken:

1. organisaties uit verschillende domeinen bijeenbrengen;
2. nieuwe werkwijzen uitproberen;
3. initiatieven met bestuurders verbinden;
4. inwoners en professionals bij de uitvoering betrekken;
5. samen leren van ervaringen.

De onderzoekers brachten deze vijf verandermechanismen en de vijf opbrengsten samen in het Maatschappelijk GezondheidsTransformatie-model. Ook de ondersteunende rol van Alles is Gezondheid kreeg daarin een plek.

Mensen verbinden, nieuwe werkwijzen proberen en samen leren: zo brengen netwerken verandering op gang.

Twee voorbeelden uit de praktijk

In de Noordelijke Maasvallei gingen huisartsenpraktijken vanuit Positieve Gezondheid anders werken. Het netwerk verbond huisartsen met welzijnsorganisaties, bibliotheken, gemeenten en bewonersinitiatieven. Zo kwam er meer ruimte voor ondersteuning buiten de spreekkamer. Bij de Gezonde Basisschool van de Toekomst namen scholen, GGD, provincie en andere betrokkenen samen verantwoordelijkheid voor gezond eten en meer bewegen en spelen op school. De aanpak groeide tijdens de onderzochte periode van vier naar dertig scholen.

Alles is Gezondheid hielp de initiatieven om ervaringen tussen regio’s te delen en belemmeringen bij landelijke partijen onder de aandacht te brengen. De samenwerking verliep overigens niet altijd soepel. Volgens de onderzoekers vraagt verandering van regels en verantwoordelijkheden ook om het bespreken van en omgaan met spanningen en wrijving. Juist dan wordt duidelijk waar nieuwe afspraken nodig zijn.

Wrijving kan juist nuttig zijn, omdat het zichtbaar maakt waar nieuwe afspraken nodig zijn.

Een proef is nog geen vaste werkwijze

In een verkennende enquête onder partners en gebruikers van Alles is Gezondheid meldde 80% van de respondenten dat het gezondheidsinitiatief waarover zij antwoordden bijdroeg aan verandering in het dagelijks werk, 48% zag een bijdrage aan verandering in de financiering van de activiteiten en 43% zag een bijdrage aan landelijk beleid. Kleine nuancering: de percentages tonen niet of inwoners daardoor ook daadwerkelijk gezonder zijn geworden. De stap van een nieuwe werkwijze naar toepassing in het dagelijks werk vraagt volgens de onderzoekers extra aandacht.

Wie heeft er tijd en geld om een geslaagde proef voort te zetten? En wie kan besluiten over regels of financiering die daarbij in de weg zitten?

Wat kun je zelf met dit onderzoek?

Leg de vijf opbrengsten en de manieren waarop ze tot stand komen (handelingsperspectieven) naast je eigen gezondheidsinitiatief. Wat verandert er nu al in de praktijk? Welke inwoners, professionals of bestuurders zijn nodig voor de volgende stap?

Artikelen
Marleen P. M. Bekker, Laurens M. Reumers, Chantal Walg, Maria W. J. Jansen, Henk B. M. Hilderink, Jan-Kees Helderman en Dirk Ruwaard. De ontwikkeling van een heuristisch Maatschappelijk GezondheidsTransformatie-model (2026), doi:10.1007/s12508-026-00542-z; en Een exploratieve validering van een Maatschappelijk GezondheidsTransformatie-model (2026), doi:10.1007/s12508-026-00544-x. Beide artikelen verschenen in TSG – Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen.

We deelden eerder het essay Natuur, gezondheid en zorgkosten: een logisch trio? van Annette Postma. Daarin onderzoekt zij waarom de stap van groen naar gezondheid en vervolgens naar minder zorggebruik en zorgkosten minder vanzelfsprekend is dan soms wordt gedacht. Nu volgt het praktische vervolg: een interactieve dialoogpaper en reflectiekaarten waarmee je die vragen in je eigen werk kunt onderzoeken en bespreken.

Professionals uit de domeinen Gezondheid, Groen en Stedelijke gebiedsontwikkeling werken steeds vaker aan dezelfde maatschappelijke opgaven. Woningbouw, klimaatadaptatie, biodiversiteit, leefbaarheid en gezondheid komen in projecten bij elkaar. Toch betekent een gedeelde ambitie niet automatisch dat iedereen hetzelfde bedoelt met begrippen als gezondheid, bewijs, effect, gebruik of waarde.

Niet iedereen bedoelt hetzelfde met begrippen als gezondheid, bewijs, effect, gebruik of waarde.

Juist daar kunnen deze twee nieuwe tools helpen. Niet door verschillen tussen vakgebieden weg te poetsen, maar door ze zichtbaar te maken. Die verschillen zie je terug in heel concrete vragen: welk effect streven we na, voor welke doelgroep, hoe goed willen we het verwachte effect kunnen onderbouwen en welke expertise moet wanneer aan tafel zitten?

Voor wie zijn de tools bedoeld?

De reflectiekaarten en interactieve dialoogpaper zijn vooral bedoeld voor professionals die werken op het snijvlak van Gezondheid, Groen en Stedelijke gebiedsontwikkeling. Denk aan mensen die werken aan een groene en gezonde leefomgeving en zich bezighouden met beleid, ontwerp, gebiedsontwikkeling, ecologie, publieke gezondheid, zorg, onderzoek of financiering.

De tools zijn vooral bruikbaar wanneer gezondheid een rol krijgt in een groen- of gebiedsontwikkelingsproject.

Je kunt de tools zelfstandig gebruiken om je eigen project, aannames en keuzes tegen het licht te houden. Maar de tools zijn ook bedoeld als hulpmiddel bij gesprekken met anderen. Bijvoorbeeld tijdens de start van een project, ontwerpsessie of gesprek over onderbouwing en financiering.

Interactieve dialoogpaper: waar kijken we verschillend naar?

De interactieve dialoogpaper laat zien hoe professionals vanuit verschillende verantwoordelijkheden naar dezelfde opgave kijken. Waar de één bijvoorbeeld vooral kijkt naar ecologische kwaliteit, uitvoerbaarheid of financiering, vraagt een gezondheidsprofessional eerder welke doelgroep wordt bereikt, via welk mechanisme en welk gezondheidseffect kan worden verwacht.

Welke stappen zijn nodig om van een vergroeningsmaatregel tot een bepaald gezondheidseffect te komen? Moeten mensen het groen daadwerkelijk gebruiken? Welke aannames zijn voldoende onderbouwd en welke nog niet? En als je een uitspraak doet over bijvoorbeeld zorggebruik of maatschappelijke waarde: zijn dan ook de tussenliggende stappen aannemelijk gemaakt? De interactieve onderdelen in de paper helpen om zulke vragen in je eigen project of casus te beantwoorden.

Met reflectiestops, perspectiefwissels en checks helpt de paper je om stap voor stap te onderzoeken waar je redenering op aannames leunt, welke schakels goed zijn onderbouwd en waar nog vragen of onzekerheden zitten.

Reflectiekaarten: aannames snel boven tafel

De reflectiekaarten helpen om snel te weten te komen welke aannames, verwachtingen of verschillen in perspectief een rol spelen in een project of samenwerking. Elke kaart begint met een herkenbare stelling. Achterop lees je waar de aanname kan schuren, hoe je een stap verder kunt komen en welke vraag je jezelf of elkaar kunt stellen.

De onderwerpen lopen uiteen van verschillende professionele logica’s en het tijdig betrekken van gezondheidsexpertise tot daadwerkelijk gebruik van groen, de effectketen, verschillen tussen doelgroepen en omgaan met onzekerheid. Je kunt de kaarten alleen gebruiken ter voorbereiding op een besluit of overleg, maar ook met collega’s of samenwerkingspartners. Eén kaart kan al genoeg zijn om een aanname zichtbaar te maken en het gesprek constructiever te voeren.

Waar kijken we eigenlijk anders naar, en wat betekent dat voor de keuze die we moeten maken?

Verschillen benutten in plaats van gladstrijken

Goede samenwerking betekent niet dat alle disciplines hetzelfde gaan denken. Samenwerking wordt sterker als zichtbaar is welke vraag ieder domein probeert te beantwoorden, welke vakkennis daarbij hoort en welk risico of welke onzekerheid buiten beeld blijft.

De dialoogpaper helpt je stap voor stap te onderzoeken hoe een redenering van groen naar gezondheid en maatschappelijke waarde is opgebouwd, en waar de perspectieven van de drie domeinen daarin verschillen. De reflectiekaarten pakken herkenbare aannames uit die samenwerking één voor één beet, zodat je daarop gericht kunt reflecteren.

Gebruik de dialoogpaper en kaarten afzonderlijk of naast elkaar, individueel of in een projectteam. Niet om alle verschillen op te lossen, maar om ze eerder te herkennen en betere gezamenlijke keuzes te maken.

De tools zijn ontwikkeld door Alles is Gezondheid en Gezond & Groen. De illustratie is gemaakt door Johan Moorman.

Meer natuur zorgt voor meer gezondheid en dus voor minder zorgkosten. Het klinkt als een logische redenering. Maar kunnen we die stappen zomaar aan elkaar verbinden?

Dat natuur van waarde is voor onze gezondheid staat eigenlijk niet ter discussie. Maar als gezondheidswinst te letterlijk wordt vertaald naar minder zorggebruik, lagere zorgkosten of zelfs een oplossing voor de druk op de zorg, wordt de onderbouwing een stuk ingewikkelder.

In haar essay Natuur, gezondheid en zorgkosten: een logisch trio? onderzoekt Annette Postma waar het in die redenering kan schuren. Tussen de aanleg van groen en eventuele zorgkostenbesparing zitten namelijk meerdere stappen: gebruik van groen, gedrag, gezondheid en zorggebruik. Elke stap kán kloppen, maar geen enkele stap volgt automatisch uit de vorige.

Verschillende professionele logica’s

Het essay raakt aan een breder samenwerkingsvraagstuk. Professionals uit Gezondheid, Groen en Stedelijke gebiedsontwikkeling kijken vanuit verschillende verantwoordelijkheden naar dezelfde opgave, door net een andere bril. De groene en ruimtelijke domeinen beginnen bijvoorbeeld vaak bij een interventie en de maatschappelijke baten daarvan. Vanuit gezondheid begint de redenering eerder bij het gezondheidsprobleem, de doelgroep, het werkingsmechanisme en de onderbouwing van het verwachte gezondheidseffect. De benaderingen zijn op zichzelf legitiem, maar sluiten niet altijd op elkaar aan.

Domeinoverstijgend denken en werken is precies waar Postma zich mee bezighoudt. Zij werkte jarenlang op het snijvlak van publieke gezondheid, gezondheidsbevordering en hoger onderwijs, onder meer voor TNO, NSPOH, GGD Nederland, Zorginstituut en RIVM. Inmiddels richt zij zich met Gezond & Groen en als netwerkadviseur Groen op het verbinden van natuur en gezondheid en juist ook op het samenbrengen van professionele werelden die elkaar niet altijd vanzelfsprekend vinden.

Postma pleit in het essay voor meer precisie en meer begrip voor elkaars professionele logica. Maak duidelijk welk gezondheidseffect je verwacht, voor wie, via welk mechanisme en met welke mate van zekerheid. Reken niet verder dan de onderbouwing toelaat. Maar bedenk ook: als zorgkostenbesparing niet verantwoord kan worden berekend, kan een groene maatregel nog steeds gezondheids- en maatschappelijke waarde hebben.

Lees het essay: ‘Natuur, gezondheid en zorgkosten: een logisch trio?’

Van analyse naar gesprek

Met het essay begint een bredere gezamenlijke verkenning van Alles is Gezondheid en Gezond & Groen. volgt het praktische vervolg: een interactieve dialoogpaper en reflectiekaarten. Daarmee kunnen professionals individueel of samen onderzoeken vanuit welke aannames en professionele logica zij naar groen en gezondheid kijken. Want alleen agenderen en analyseren is niet genoeg. Voor betere samenwerking is ook een constructief, eerlijk gesprek nodig over wat iedereen verstaat onder natuur, gezondheid, effect en (financiële) waarde.

De eerste goede gesprekken zijn begonnen

Tijdens de Groene Proeftuin op Paleis Het Loo op 22 september stond dit vraagstuk al centraal in een workshop van Alles is Gezondheid. Met deelnemers uit de verschillende domeinen verkenden we hoe verschillende perspectieven op groen en gezondheid zichtbaar worden en hoe je die verschillen kunt benutten in de samenwerking door ze om te zetten in kansen. Dit was ook de eerste keer dat de interactieve dialoogpaper en reflectiekaarten uitgebreid in de praktijk werden getest.

Bekijk deze praktische tools

Halverwege november volgt een webinar waarin de drie domeinen Gezondheid, Groen en Stedelijke gebiedsontwikkeling met elkaar in gesprek gaan en de nieuwe tools verder tot leven komen. Meer informatie daarover volgt later. Houd onze website en nieuwsbrief in de gaten.

De Nederlandse Voetgangersmonitor brengt in beeld hoe het is om te lopen in Nederland. Wandelaars weten als geen ander waar het goed gaat en waar het schuurt: een pad dat slecht onderhouden is, een route die ’s avonds onprettig aanvoelt, of een stoep of oversteek waar je met een rollator of kinderwagen niet doorheen komt.

Juist die ervaring vanuit de praktijk is interessant.

De vragenlijst van onafhankelijk onderzoeksbureau Ipsos I&O gaat over toegankelijkheid, sociale veiligheid, onderhoud van paden en verlichting, en over de plekken waar je graag loopt. Op een kaart kun je zelf aanwijzen waar het goed gaat en waar verbetering nodig is.
Hoe meer wandelaars meedoen, hoe beter zichtbaar wordt wat er nodig is om Nederland prettig wandelbaar te houden!

Meedoen kan tot en met 25 oktober 2026 en kost ongeveer 10 minuten. Onder alle deelnemers verloot initiatiefnemer Arcadis vijf Bol.com-cadeaubonnen van 100 euro.

[English version below]

In Nederland praten we al jaren over preventie, over een gezonde leefstijl en natuurlijk over het terugdringen van zorgkosten. Maar ondertussen blijven we gezondheid vaak benaderen vanuit het zorgsysteem. We investeren vooral in gezondheid wanneer mensen al klachten hebben. Finland kiest een andere route, met natuur in de hoofdrol. We gingen in gesprek met Marja Järvenpää (Sitra, het Finse Innovatiefonds) en Sara Malve-Ahlroth (Finnish Institute of Occupational Health) over de vraag hoe natuur een structurele plek kan krijgen in gezondheid, zorg, werk en leefomgeving.

Dit jaar ging in Finland het tienjarige programma Health from Nature van start. Volgens de initiatiefnemers gaat het om het eerste nationale programma ter wereld dat natuur expliciet benadert als onderdeel van volksgezondheid.

De gezondheidswaarde van natuur blijft onderbenut

Net als Nederland kampt Finland met een groeiend aantal mensen met mentale gezondheidsproblemen, terwijl de bevolking tegelijkertijd vergrijst en de druk op het zorgstelsel toeneemt. Daar komen nog andere uitdagingen bij, zoals obesitas en een toenemend gebrek aan beweging, die de samenleving jaarlijks miljarden euro’s kosten. Volgens Järvenpää is het daarom tijd om anders naar gezondheid te kijken.

“Veel mensen gebruiken natuur al intuïtief wanneer ze stress ervaren of behoefte hebben aan rust. Maar in de systemen en structuren van de samenleving, zoals de gezondheidszorg, ruimtelijke ordening of op werkplekken, zie je die gezondheidswaarde van natuur nog veel te weinig terug.” – Marja Järvenpää

Dat is precies wat de mensen en organisaties achter het Health from Nature-programma willen veranderen.

Wetenschappelijk bewijs als basis

Het programma Health from Nature bouwt voort op jarenlang wetenschappelijk onderzoek naar de relatie tussen natuur en gezondheid. Uit studies blijkt onder meer dat toegang tot natuur stress vermindert, bescherming kan bieden tegen depressie, beweging stimuleert en samenhangt met een lager risico op obesitas en type 2-diabetes. Ook zijn er aanwijzingen dat regelmatig contact met natuurlijke micro-organismen het immuunsysteem ondersteunt. Natuur kan zelfs geheugenproblemen bij ouderen verminderen.

Als de gezondheidsvoordelen van natuur zo overtuigend zijn, waarom maken we daar dan nog zo weinig gebruik van in beleid en praktijk? Die vraag leidde eerst tot een onderzoeksrapport over de gezondheids- en economische waarde van natuur en vervolgens tot het nationale programma Health from Nature.

Natuur als vanzelfsprekendheid

Misschien wel het meest interessante onderdeel van de Finse aanpak is dat de verantwoordelijkheid niet uitsluitend bij burgers wordt gelegd. Veel gezondheidsbeleid draait om gedragsverandering – mensen moeten gezonder eten, meer bewegen en vaker naar buiten gaan. Het Finse programma kiest bewust voor een andere benadering. Tijdens het gesprek verwoordde Järvenpää het treffend:

“Mensen zouden vanzelf in aanraking moeten komen met de gezondheidsvoordelen van natuur.” – Marja Järvenpää

De vraag is dus vooral hoe we scholen, buurten, werkplekken en zorginstellingen zo ontwerpen dat contact met natuur een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks leven wordt.

Een pijnlijk voorbeeld van hoe het niet moet, zijn de versteende school- en speelomgevingen voor kinderen. Volgens Järvenpää zijn schoolpleinen vaak met asfalt bedekt en zijn er veel kinderdagverblijven en speeltuinen met speelplekken die met rubber bedekt zijn. Terwijl onderzoek juist overtuigend laat zien dat een groene leefomgeving rond huis en school samenhangt met betere mentale gezondheid op latere leeftijd. Als we weten dat natuur goed is voor kinderen, waarom ontwerpen we hun dagelijkse omgeving dan zo vaak zonder natuur?

Hetzelfde geldt voor de omgeving waarin we werken. Volgens Malve-Ahlroth zijn er veel oplossingen voor handen. Wandeloverleggen, buiten werken, groene pauzes, natuurlijke werkplekken… De uitdaging zit volgens haar ergens anders: hoe maak je dit onderdeel van de dagelijkse praktijk en van de structuur en cultuur van organisaties? Daar ligt ook een verantwoordelijkheid voor werkgevers.

Bottom-up verandering

Het Finse programma is niet ontstaan vanuit een regeringsbesluit. Het initiatief kwam van onderzoekers, kennisinstituten, zorgorganisaties, patiëntenorganisaties en andere maatschappelijke partijen die dezelfde wetenschappelijke inzichten zagen en vonden dat die meer aandacht verdienden. Inmiddels werken tientallen organisaties samen, waaronder het Finse Instituut voor Gezondheid en Welzijn, het Finse Instituut voor Arbeidsgezondheid, het Finse Milieu-instituut, de Vereniging van Finse Steden en Gemeenten, zorgverleners en Parks & Wildlife Finland.

Systeemverandering begint niet bij één organisatie of beleidsdomein, maar bij partijen die bereid zijn over hun eigen grenzen heen samen te werken.

Wat kunnen wij van de Finnen leren?

De belangrijkste les uit Finland gaat misschien niet eens over natuur, maar over de manier waarop we naar gezondheid kijken. In Nederland verdelen we gezondheid vaak over verschillende domeinen. Natuur valt onder natuurbeleid, bewegen onder sport, mentale gezondheid onder de GGZ en hittestress onder klimaatadaptatie. Het Health from Nature-programma probeert die werelden juist met elkaar te verbinden.

Niet door natuur als oplossing voor alles te presenteren, maar door een andere vraag te stellen. Niet: hoe krijgen we mensen zover dat ze gezonder gaan leven? Maar: hoe richten we onze samenleving zo in dat gezonde keuzes vanzelfsprekender worden? Dat vraagt om groene schoolpleinen, om buurten waar natuur dichtbij is en om zorginstellingen die bewoners naar de buitenlucht brengen. Maar ook om werkgevers die ruimte maken voor herstel tijdens de werkdag en om beleidsmakers die gezondheid meewegen in ruimtelijke keuzes.

De Finnen zijn nog maar net begonnen. Het programma loopt tot 2035 en veel van de ambities moeten zich in de praktijk nog bewijzen. Maar de onderliggende gedachte is relevant voor elk land dat worstelt met stijgende zorgkosten, mentale gezondheidsproblemen en een vergrijzende bevolking: gezondheid ontstaat niet in de eerste plaats in het zorgstelsel, maar in de omgeving waarin mensen elke dag wonen, leren, werken en leven.

Nature: Finland’s route to better health

In the Netherlands, we have been talking about prevention, healthy lifestyles and rising healthcare costs for years. Yet we still tend to approach health mainly through the healthcare system. We invest in health primarily when people are already experiencing problems. Finland is taking a different route, with nature playing a central role. We spoke with Marja Järvenpää (Sitra, the Finnish Innovation Fund) and Sara Malve-Ahlroth (Finnish Institute of Occupational Health) about how nature can become a structural part of health, healthcare, work and the living environment.

This year, a group of Finnish organisations launched the ten-year Health from Nature programme. According to its initiators, it is the first national programme in the world to explicitly position nature as part of public health.

The health benefits of nature remain underused

Like the Netherlands, Finland is facing a growing number of people struggling with mental health problems, while the population is ageing and pressure on the healthcare system continues to increase. Other challenges, such as obesity and physical inactivity, also cost society billions of euros each year. According to Järvenpää, this is why it is time to look at health differently.

“People were already aware of the health benefits of nature and that they are not utilised that much. Of course, many of us take advantage of nature’s health benefits in our everyday lives, but if you look at the structures of society, like the healthcare system or land use planning, you can hardly see them there.”
– Marja Järvenpää

That is precisely what people and organisations behind the Health from Nature programme want to change.

Scientific evidence as a foundation

The Health from Nature programme builds on years of scientific research into the relationship between nature and health. Studies show that access to nature reduces stress, may help protect against depression, encourages physical activity and is associated with a lower risk of obesity and type 2 diabetes. There are also indications that regular exposure to natural microbes can support the immune system. Nature may even help reduce symptoms among older adults experiencing memory problems.

If the health benefits of nature are so compelling, why are they still so rarely reflected in policy and practice? That question first led to a research report on the health and economic value of nature and later to the national Health from Nature programme.

Making nature a natural part of everyday life

Perhaps the most interesting aspect of the Finnish approach is that responsibility is not placed primarily on individuals. Many public health strategies focus on behaviour change. People are expected to eat healthier, exercise more and spend more time outdoors. The Finnish programme deliberately takes a different approach. During our conversation, Järvenpää put it this way:

“People should be exposed to nature’s positive health effects without even noticing it.” – Marja Järvenpää

The question, then, is how we design schools, neighbourhoods, workplaces and care facilities in ways that make contact with nature a natural part of everyday life.

One painful example of how things often work today can be found in the yards of daycare centres and schools. According to Järvenpää, school yards are often covered by asphalt and there are many daycare centres and playgrounds with rubber-covered yards. Yet research increasingly shows that growing up in a greener environment is associated with better mental health later in life. If we know nature is good for children, why do we so often design their daily environment without it?

The same applies to the places where we work. According to Malve-Ahlroth, there is no shortage of solutions. Walking meetings, outdoor working, green breaks and nature-rich workplaces already exist. The real challenge lies elsewhere: how do we make these practices part of everyday routines and organisational culture? That is where employers have an important role to play.

Bottom-up change

The Finnish programme did not emerge from a government decree. It was initiated by researchers, research institutes, patient and healthcare associations, and other societal actors who recognised the same scientific evidence and believed it deserved greater attention. Today, multiple organisations are involved, including the Finnish Institute for Health and Welfare, the Finnish Institute of Occupational Health, the Finnish Environment Institute, the Association of Finnish Cities and Municipalities, healthcare providers, as well as Parks & Wildlife Finland.

Systemic change does not start with a single organisation or policy domain. It starts when different actors are willing to look beyond their own boundaries and work together.

What can we learn from the Finns?

The most important lesson from Finland may not even be about nature. It may be about the way we think about health. In the Netherlands, health is often divided into separate policy domains. Nature belongs to environmental policy, physical activity to sport, mental health to healthcare and heat stress to climate adaptation. Health from Nature programme is trying to connect those worlds.

Not by presenting nature as a solution to everything, but by asking a different question. Instead of asking how we can persuade people to live healthier lives, the Finns ask: how can we organise society in ways that make healthy choices easier and more natural? That means greener schoolyards, neighbourhoods with easy access to nature and care facilities that encourage residents to spend more time outdoors. It also means employers creating opportunities for recovery during the working day and policymakers taking health into account when making spatial planning decisions.

The Finns have only just begun. The programme runs until 2035 and many of its ambitions still need to prove themselves in practice. Yet the underlying idea is relevant for any country struggling with rising healthcare costs, mental health challenges and an ageing population: health does not primarily originate within the healthcare system. It is shaped by the environments in which people live, learn, work and grow older every day.

11 June 2026: Outdoor Office Day
Our conversation with the Finnish experts was made possible by Ioana Biris of Nature Desks, founder of Outdoor Office Day. She sees many connections between the Finnish approach and the international movement that promotes greater contact with nature during the working day. The goal is not simply to encourage people to work outdoors for one day each year. Rather, it is to inspire organisations to reflect on a fundamental question: how can nature, movement and recovery become a more natural part of everyday working life? More information: Outdoor Office Day

Nature Workdays / Luontotyöpäivä
Also take a look at the website of Meijän Polku, who have been dedicated to the well-being of people for over 30 years, based on nature, movement, rest, and community. Among other things, with their own Outdoor Office Day.

Vijf jaar geleden sprak Alles is Gezondheid met hoogleraar Mark Levels over de wisselwerking tussen gezondheid, onderwijs en werk. De kern: wie zich goed voelt, presteert beter. En een betere opleiding hangt samen met een betere gezondheid. In een vervolggesprek met hoogleraar Tim Huijts (ROA, Universiteit Maastricht) blijkt dat dit beeld nog steeds klopt, maar ook onvolledig is. Nieuw is vooral de verschuiving in denken: van losse factoren en interventies naar een integrale aanpak waarin onderwijs, gezondheid en omgeving onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

Een complex web van samenhang

Gezondheid en prestaties beïnvloeden elkaar, maar niet op een eenvoudige manier. “We denken minder in termen van oorzaak-gevolg en zien meer een complex web van samenhang”, zegt Huijts. Voor de ene leerling gaan gezondheid en prestaties hand in hand, terwijl een ander goed presteert, maar zich slecht voelt. Waardoor komen die verschillen? “Dat zit hem vaak in omstandigheden: thuis, op school en in persoonlijke kenmerken zoals veerkracht of stressgevoeligheid”, aldus Huijts. Hoeveel steun en stabiliteit ervaart een kind thuis? Hoe wordt er omgegaan met verwachtingen en druk? Hoe veilig voelt een leerling zich op school? Hoeveel ruimte is er voor persoonlijke ontwikkeling? Hoeveel aandacht voor neurodiversiteit?

Juist de combinatie van factoren maakt dat dezelfde omstandigheden voor de ene leerling heel anders uitpakken dan voor de andere. Het verklaart ook waarom er geen eenduidige oplossing is.

“Wie gezondheid, welbevinden en prestaties wil verbeteren, moet kijken naar het geheel.”

Van individuele last naar gezamenlijke opgave

Die complexiteit vraagt om een andere manier van werken van wetenschappers. Onderzoek vindt steeds minder op afstand plaats en steeds vaker samen met de praktijk. “De tijd dat wij in onze ivoren toren zitten en af en toe wat resultaten uit het raam gooien, is echt wel voorbij”, zegt Huijts. In plaats daarvan worden scholen, docenten én leerlingen al vanaf het begin betrokken bij de onderzoeksopzet. Dat leidt tot andere (betere) vragen en ook tot andere conclusies en oplossingen.

Een voorbeeld van zo’n oplossing is de ontwikkeling van ‘coregulerend leren’. In plaats van alleen te focussen op het zelfregulerend vermogen van de leerling, worden docenten en ouders gezien als actieve partners die zelf ook voortdurend bijleren. De centrale vraag daarbij is: hoe pakken we dit samen aan? Het doel is om een systeem te bouwen waarin iedereen leert van de activiteiten waar ze mee bezig zijn. En ervoor te zorgen dat de ontwikkeling van alle betrokkenen in beweging blijft.

Minder toekomstperspectief, minder motivatie

Uit gesprekken met jongeren is een nieuw inzicht naar voren gekomen: toekomstperspectief is een belangrijke voorwaarde voor welbevinden. En of ze het gevoel hebben dat ze er zelf invloed op hebben. Deze factor bleef eerder onderbelicht. Jongeren denken na over werk, wonen en stabiliteit, maar ook over grotere, abstractere vragen: wie ben ik, waar ga ik naartoe? De eventuele onzekerheid die daarbij komt kijken, werkt direct door in hun gedrag op school en dus ook in hun prestaties.

“Als je geen vertrouwen hebt in de toekomst, wat doen die toetsen er dan toe?”

Toekomstperspectief is een concrete factor die bepaalt of jongeren zich inzetten, gemotiveerd blijven en zich ontwikkelen.

Mentale gezondheid onder druk

De verminderde mentale gezondheid van jongeren staat de laatste jaren sterk in de aandacht en wordt vaak in verband gebracht met de coronapandemie. Volgens Tim Huijts ligt dat genuanceerder: “Uit ons onderzoek blijkt dat de coronapandemie niet zozeer dé oorzaak was van de verslechtering van het welbevinden van jongeren, maar dat het wel een bestaande neerwaartse trend versneld heeft.”

Tegelijkertijd heeft de pandemie wel degelijk iets veranderd in de sociale dynamiek op school. Klassen werden een soort snelkookpan waarin onderlinge verhoudingen en sociale hiërarchieën na de lockdowns ineens scherp zichtbaar werden. De veelbesproken sociale media versterken die dynamiek, maar zijn volgens Huijts zeker niet de enige factor.

Wat vooral opvalt, is dat prestatiedruk steeds jonger begint. Waar dit vroeger pas echt begon te spelen op de middelbare school, zien onderzoekers dit nu al volop in het basisonderwijs. “Kinderen zijn vanaf groep 4 of 5 al bezig met toetsen en wat de resultaten ervan betekenen voor hun toekomst.” Die druk komt ook nog eens van verschillende kanten tegelijk: school, ouders en sociale omgeving.

Holistische aanpak nodig

In de praktijk wordt vaak gezocht naar concrete verbetermaatregelen, zoals smartphonebeleid. Maar volgens Huijts zijn zulke op zichzelf staande oplossingen onvoldoende. “We zien in onderzoek eigenlijk weinig verschil”, zegt hij over scholen die telefoons wel of niet toestaan in pauzes. Dat betekent niet dat het beleid helemaal geen zin heeft, maar wel dat het breder moet worden aangepakt. Een effectieve aanpak om het welbevinden van jongeren te vergroten, houdt rekening met het geheel van factoren: sociale relaties, prestatiedruk, toekomstperspectief en de omgeving waarin zij opgroeien en leren.

“Onderzoek laat zien dat het niet alleen gaat om wát je doet, maar vooral om hóe je het doet.”

Betrokkenheid van ouders blijkt daarbij zeer belangrijk. Wanneer zij meedenken en mede-eigenaar worden van schoolbeleid, ontstaat er meer draagvlak en minder weerstand.

Samen bouwen aan perspectief

De rode draad in het verhaal van Huijts is dat losse interventies niet voldoende zijn. Het gaat om samenhang, samenwerking en het versterken van het gevoel van regie bij jongeren. Huijts wil met zijn onderzoek bijdragen aan concrete handvatten voor scholen, ouders en leerlingen. “Ik wil echt weten hoe we kunnen ingrijpen in de relatie tussen welbevinden en schoolprestaties”, zegt hij.

“Hoe zorgen we ervoor dat goede prestaties samengaan met kinderen die gelukkig zijn en positief naar de toekomst kijken?”

Die vraag raakt aan een bredere beweging waarin onderwijs, gezondheid en samenleving steeds meer samenkomen.

Voor partners binnen Alles is Gezondheid ligt daar een duidelijke uitnodiging: blijf experimenteren, werk samen en deel wat werkt. Juist in verbinding ontstaat ruimte om de neerwaartse spiraal te doorbreken en jongeren meer perspectief te geven.

Tim Huijts is hoogleraar Positive Health at Work en verbonden aan het ROA (Research Centre for Education and the Labour Market) van de Universiteit Maastricht. In zijn onderzoek binnen deze leerstoel – mede gefinancierd door CAOP, waar Alles is Gezondheid onderdeel van is – richt hij zich onder meer op de complexe wisselwerking tussen gezondheid, welbevinden en onderwijsprestaties.

Organisaties investeren massaal in vitaliteitsprogramma’s, coaching en mindfulness. Toch daalt het ziekteverzuim niet en ervaren veel mensen stress op het werk. Volgens Jeroen Kemperman ligt het probleem niet bij de inzet, maar bij de aanpak. Hij houdt zich als Senior Manager Strategy, Business Development en Duurzaamheid bij Zilveren Kruis (Achmea) al jaren bezig met de vraag hoe gezondheid ontstaat en wat organisaties daarin kunnen betekenen. Tijdens het Landelijke Congres Mentale Gezondheid van Missie Mentaal op 4 juni gaat hij hierover in gesprek. Zijn belangrijkste inzicht: als we (mentale) gezondheid echt willen verbeteren, moeten we anders kijken naar werk. Want werk kan mensen uitputten, maar juist óók versterken.

Van gezondheid naar wellbeing

Als we het over gezondheid hebben, denken we vaak aan zorg of aan leefstijl: voeding, beweging, slaap en ontspanning. Maar volgens Kemperman is dat maar een deel van het verhaal. De omgeving en context bepalen in hoge mate hoeveel ruimte mensen ervaren om gezond te leven. Daarom gebruikt hij liever de bredere term wellbeing. Die gaat over fysieke en mentale gezondheid, maar ook over de omstandigheden waarin mensen leven en werken.

Naast gezondheid, spelen nog twee andere factoren een grote rol bij wellbeing: bestaanszekerheid en floreren. Denk bij bestaanszekerheid aan autonomie, psychologische veiligheid en financiële zekerheid. “Als die basis ontbreekt, lekt er veel energie weg en wordt het moeilijker om gezonde keuzes te maken”, zegt Kemperman.

“Bestaanszekerheid vormt het fundament om te kunnen werken aan je gezondheid.”

Floreren gaat over je kunnen ontwikkelen, iets doen wat betekenis heeft en je verbonden voelen met anderen. Het zit niet alleen in grote, abstracte doelen, maar juist ook in het dagelijks werk: ergens beter in worden, gezien worden in wat je doet en ervaren dat jouw bijdrage ertoe doet.

De combinatie van factoren bepaalt uiteindelijk hoe mensen zich voelen, hoe ze functioneren en hoeveel energie ze hebben. “Als je bestaanszekerheid en gezondheid op orde hebt, maar het werk is niet interessant en zinvol en je hebt geen fijne collega’s, dan zijn mensen minder productief dan ze zouden kunnen zijn.”

Van losse interventies naar anders organiseren

Veel organisaties proberen gezondheid te verbeteren met goedbedoelde, maar losse interventies. Denk aan coaching, mindfulness of sportprogramma’s zoals bedrijfsfitness en bedrijfsyoga. Maar daarmee lossen ze het onderliggende probleem niet op. Bovendien bereik je met zulke interventies vooral mensen die hier al mee bezig zijn. Juist de groep die het meest gebaat is bij verbetering, wordt vaak niet bereikt. Door werk anders in te richten, bereik je wel iedereen.

“Als je mensen overdag continu onder druk zet en vooral op productiviteit stuurt, is stress het logische gevolg. Dat kun je achteraf niet zomaar wegpoetsen.”

Het probleem zit volgens Kemperman in hoe werk is ingericht: werkdruk, roosters, autonomie, samenwerking en de manier waarop leiding wordt gegeven. Dáár wordt gezondheid gemaakt of juist ondermijnd. Zolang die basis niet klopt, blijft elke interventie een pleister op de wond.

Daar ligt tegelijk ook de grootste kans. Werkgevers zouden zich bijvoorbeeld moeten afvragen: krijgen medewerkers de ruimte om zich te ontwikkelen? Voelen ze zich gezien en ervaren ze verbinding met collega’s? Juist daar ontstaat het verschil tussen functioneren en floreren.

Werk als bron van gezondheid

Werk hoeft helemaal niet slecht te zijn voor je gezondheid. Sterker nog: werk kan juist een belangrijke positieve rol spelen. “Mensen die werken, gaan bijvoorbeeld gemiddeld maar half zo vaak naar de huisarts ten opzichte van mensen die niet werken”, zegt Kemperman. Dat is geen bewijs dat werk per definitie gezond maakt, maar wel een aanwijzing dat werk – mits goed ingericht – een positieve rol kan spelen. Werk biedt immers structuur, sociale contacten en een gevoel van betekenis.

Hoofd en hart verbinden

In veel organisaties wordt gestuurd op cijfers, KPI’s en protocollen. Tegelijk voelen veel leidinggevenden intuïtief wel aan wat goed is voor mensen. “Ik denk dat de meeste werkgevers vanuit hun hart wel willen dat de mensen die voor hen werken plezier hebben in hun werk”, zegt Kemperman. De uitdaging is om dat gevoel (hart) te verbinden met de manier waarop ze sturen en besluiten nemen (hoofd).

“Als je stuurt op productiviteit, verlaag je wellbeing. Maar als je stuurt op wellbeing, verhoog je productiviteit.”

Door wellbeing ook te meten en door te rekenen naar effecten op productiviteit, verzuim en verloop, wordt inzichtelijk wat het oplevert. Zilveren Kruis heeft voor het boek ‘Wellbeing in Business’ samen met de Erasmus Universiteit een impactmodel ontwikkeld. Daarmee kan voor de eigen organisatie worden berekend wat een betere score op verschillende wellbeing-domeinen oplevert. ”De echte waarde zit voor gemiddeld 80 procent in hogere productiviteit. Hiermee verschuift gezondheid en welbevinden van een goedbedoeld HR-thema naar een strategisch vraagstuk voor de hele organisatie”, vertelt Kemperman. Relatief kleine aanpassingen kunnen daarbij al grote impact hebben. Bijvoorbeeld meer autonomie in werktijden, wandelend overleggen of routinematige werkprocessen uitbesteden aan AI.

Kantelpunt

Volgens Kemperman staan we als samenleving op een kantelpunt. Klanten of kapitaal zijn niet langer het meest schaars, maar mensen. Dat vraagt om een andere manier van organiseren en sturen. “Organisaties die blijven drukken op productiviteit zonder oog voor wellbeing, komen in een neerwaartse spiraal terecht. Wie inzet op wellbeing, ziet juist het tegenovergestelde effect.”

Die verschuiving stopt niet bij de organisatie zelf. Want werk is maar één van de plekken in ons dagelijks leven waar gezondheid kan ontstaan. Daarom is samenwerking tussen organisaties, overheden en andere domeinen nodig om echt verschil te maken.

Tijdens het Landelijke Congres Mentale Gezondheid van Missie Mentaal op 4 juni gaat het precies hierover. Hoe overbruggen we de kloof tussen hoofd en hart, tussen systeem en mens, tussen werk en gezondheid? En vooral: wat kunnen we morgen anders doen?

Kom je ook?

Jeroen Kemperman schreef samen met Dilia Leitner, Nisha Alberts en Mirande Groener het boek ‘Wellbeing in business’, waarin ze beschrijven hoe organisaties werk mensgericht kunnen organiseren, met veel meer aandacht voor gezondheid, bestaanszekerheid en floreren.

Van links naar rechts: Dilia Leitner, Nisha Alberts, Jeroen Kemperman en Mirande Groener – auteurs van Wellbeing in Business.