Wie beschermt eigenlijk de samenleving zelf?

Niet tegen een vijand van buiten, maar tegen wat haar langzaam van binnenuit verzwakt. Groeiende eenzaamheid. Chronische stress. Polarisatie. Wantrouwen. Prestatiedruk. Jongeren die steeds moeilijker volwassen lijken te kunnen worden. Het verdwijnen van compassie en betekenis. Professionals die uitvallen. Gemeenschappen waarin mensen elkaar steeds minder ontmoeten.

Misschien zijn dit geen losse problemen maar symptomen van hetzelfde systeem.

In 2026 schreven jongeren, samen met Missie Mentaal, EMMA en Amsterdam UMC: het manifest ‘Het systeem, dat zijn wij‘. Opvallend genoeg ging hun oproep nauwelijks over zorg (wel over hun zorgen). Ze vroegen niet om méér diagnoses. Niet om méér behandelplekken. Niet om nóg een protocol. Hun boodschap was eenvoudiger én confronterender.

“Stop met steeds vragen wat er mis is met ons. Vraag liever wat er misgaat in de manier waarop wij samenleven.”

Dit is misschien wel een van de meest volwassen visies op mentale gezondheid die ik de afgelopen jaren heb gelezen. De visie van de jongeren wordt bovendien ondersteund door het werk van de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. In Gezond Verbonden laat de Raad zien hoe belangrijk sociale verbondenheid is voor onze gezondheid en hoeveel kansen we laten liggen als we gezondheid te veel als een individuele aangelegenheid benaderen. In het adviesrapport Op de rem wordt zichtbaar hoe een samenleving die voortdurend sneller, efficiënter en productiever wil zijn, uiteindelijk ook haar mensen overvraagt.

Een samenleving kan overspannen raken, net als mensen. Misschien is (mentale) gezondheid niet de spiegel van ons brein maar de spiegel van onze samenleving. We hebben gezondheid steeds meer georganiseerd alsof zij het product is van de gezondheidszorg. Terwijl gezondheid vooral ontstaat vóórdat de zorg überhaupt nodig is. Dat is geen semantisch verschil. Dat is een fundamenteel ander mensbeeld.

De verkeerde vraag

We blijven maar dezelfde vraag stellen. “Hoe voorkomen we ziekte?” Dat is een belangrijke vraag. Maar in mijn ogen niet de juiste en meest gezonde!

De klassieke gezondheidszorg denkt vooral vanuit de pathogenese: waardoor worden mensen ziek? Dat blijft een belangrijke vraag. Maar Aaron Antonovsky stelde een veel radicalere vraag: Waardoor blijven mensen gezond, ondanks alles wat hen overkomt? Dat is salutogenese. Daar verschuift de aandacht van ziekte naar gezondheid. Van behandelen naar ontwikkelen. Van repareren naar versterken. Van systemen naar samenlevingen. Van Preventie van ziekte naar Promotie van Gezondheid.

Gezondheid ontstaat niet in de spreekkamer. Daar ontmoeten we haar meestal pas wanneer zij onder druk staat. Gezondheid ontstaat iedere dag opnieuw. Aan de keukentafel. In de klas. Op het sportveld. Tijdens een wandeling door het bos. Op de werkvloer. In een buurt waar mensen elkaar kennen. In een samenleving waarin je niet voortdurend hoeft te bewijzen dat je ertoe doet.

De afgelopen jaren besloot Nederland miljarden extra te investeren in Defensie. Dat is begrijpelijk. Een wereld die in brand staat vraagt om weerbaarheid. Vrijheid vraagt bescherming. Vrede is nooit vanzelfsprekend. Voor onze nationale veiligheid investeren we zonder aarzeling miljarden in paraatheid. Niemand vraagt vooraf of een tank of fregat zichzelf financieel terugverdient. Niemand verwacht dat een oefening direct rendement oplevert. We begrijpen intuïtief dat sommige investeringen noodzakelijk zijn omdat de prijs van niets doen uiteindelijk veel hoger kan zijn.

Door de geopolitieke onrust verschuiven de politieke prioriteiten zichtbaar richting defensie. Tegelijkertijd blijft de structurele investering in gezondheidsbevordering relatief beperkt. De totale Nederlandse defensie-uitgaven bedragen in 2026 ongeveer €27,7 miljard, tegenover €26 miljard in 2025. Het kabinet wil de defensie-uitgaven in 2030 laten oplopen naar 2,8% van het bbp en vanaf 2035 naar 3,5%, aangevuld met 1,5% voor bredere defensie- en veiligheidsuitgaven. Daartegenover staan reguliere zorguitgaven van ruim €113 miljard per jaar.

Binnen de VWS-begroting is gezondheidsbevordering goed voor ongeveer €112 miljoen. Dat bedrag is nadrukkelijk niet gelijk aan alle preventie-uitgaven, maar laat wel zien hoe klein de expliciete begrotingspost voor gezondheidsbevordering is ten opzichte van zowel de zorguitgaven als de defensie-uitgaven. Dit zegt veel over onze oriëntatie: we investeren vooral in de gevolgen van ongezondheid, veel minder in de omstandigheden waarin gezondheid ontstaat.

Waarom redeneren we bij gezondheid dan zo anders? Waarom moet iedere investering in gezondheid zich eerst bewijzen in lagere zorgkosten? Waarom reduceren we gezondheid zo vaak tot een businesscase? Misschien is dat wel de grootste denkfout.

Gezondheid is geen kostenpost, het is maatschappelijk kapitaal. Net zoals vertrouwen, onderwijs, democratie en sociale cohesie. Een samenleving kan militair uitstekend verdedigd zijn en toch van binnenuit langzaam haar veerkracht verliezen.

Dit is geen pleidooi voor minder Defensie. Integendeel. Veiligheid verdient onze investering, maar laten we erkennen dat veiligheid meer is dan militaire slagkracht alleen. Een werkelijk weerbare samenleving investeert óók in de gezondheid van haar mensen. Niet alleen wanneer zij ziek worden, maar juist zolang zij gezond zijn. Daarom geloof ik dat het echt tijd is voor de transformatie om anders te leren kijken. Niet langer gezondheid als een verantwoordelijkheid van de zorg. Maar gezondheid als een verantwoordelijkheid van ons allemaal. Van ouders, scholen, werkgevers, gemeenten, sportverenigingen, ontwerpers van de openbare ruimte, politici, artsen en burgers zelf.

Gezondheid kan overal ontstaat. In iedere keuze die wij samen maken. In iedere relatie die wij aangaan. In iedere generatie die wij helpen opgroeien. Misschien moeten we daarom stoppen met uitsluitend te vragen hoeveel gezondheid kost. De belangrijkere vraag is hoeveel gezondheid ons waard is. Uiteindelijk wordt een samenleving niet alleen beschermd door wat zij bereid is te verdedigen. Zij wordt vooral gedragen door wat zij bereid is te laten groeien. Veiligheid begint niet bij de grens. Zij begint tussen mensen.

Nieuw kompas

Ik denk dat we preventie niet meer als uitgangspunt moeten hanteren. Dan blijven we denken vanuit ziekte: wat willen we voorkomen? Gezondheidsbevordering begint ergens anders: welke omstandigheden helpen mensen, gezinnen en gemeenschappen om tot bloei te komen? Dat is geen nuance. Dat is een ander kompas. Misschien ligt daar wel de grootste opgave voor de komende generatie: niet een zorgstelsel dat steeds beter wordt in repareren, maar een samenleving die opnieuw leert gezondheid voort te brengen.

De toekomst van de gezondheidszorg ligt niet in betere zorg alleen, maar in een samenleving die gezondheid weer leert voortbrengen. Samen voor Gezondheid.

Relevante artikelen en informatie

• Het onlangs verschenen artikel “Wie veranderen wil, moet ook zelf veranderen” (8 juli 2026 )van Thomas Plochg en Marit Wiersma in het Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen (TSG) onderbouwd ook dat we maatschappelijke gezondheidsvraagstukken nog te vaak willen oplossen met mechanistische beleidslogica. De transformatie vraagt niet alleen om ander beleid, maar ook om een heroriëntatie van het concept van ziekte en gezondheid zelf. En wie verandering wil realiseren, zal ook bereid moeten zijn zelf te willen veranderen. Lees het artikel hier
• Ook het stuk van Anne-Laura van Harmelen, Bram Orobio de Castro en Marloes Kleinjan op socialevraagstukken.nl neemt preventie kritisch onder de loep. Zij stellen; “Preventie werkt, maar vraagt om een integrale visie, om durf, regie en vooral: volhouden”. Daarbij beschrijven ze ook hoe preventie als beschermende factoren worden versterkt… dat is naar mijn idee de focus op gezondheid en oog voor de bredere context. “Hiervoor zijn we dus allemaal aan zet”. Lees het artikel hier.
• Lees ook de Jongerenoproep tot collectieve verantwoordelijkheid ‘Het systeem, dat zijn wij’ en de verdiepende achtergrondpublicatie.