De omslag naar preventie: klein beginnen, groot organiseren

Iedereen is vóór preventie. Toch blijft het in de praktijk vaak steken in plannen en pilots. Volgens huisarts, leefstijlarts en bestuurder Alja Sluiter ligt dat niet aan gebrek aan kennis, maar aan hoe we het systeem hebben ingericht. Alja is ook docent en ambassadeur van de Vereniging Arts en Leefstijl. Tijdens het webinar over natuur en gezondheid op 6 mei bespreekt ze de toolkit ‘Natuur voor gezondheid’. In aanloop daarnaartoe spraken we haar over preventie en de rol die natuur daarbij kan spelen. “Te vaak gaat het over bekostiging: wat levert het op in geld? Terwijl leefstijl en preventie eigenlijk moeten gaan over wat het ons maatschappelijk brengt.”

Chips en cola als ontbijt

Sluiter zag al vroeg dat gezondheid op allerlei manieren versterkt kan worden. Zo wist haar opa zijn diabetes af te wenden met aanpassingen in zijn leefstijl – waaronder ontbijt met havermout en karnemelk – en leerde ze van hem als kind al hoe helend de natuur kan zijn.

Later, tijdens haar opleiding, kwam ze in aanraking met een casus van een dementerende patiënt die nog een zware heupoperatie kreeg.

“Toen dacht ik: waar zijn we nou eigenlijk mee bezig?”

Terwijl ze de patiënt in het operatiebed zag liggen, realiseerde ze zich dat deze persoon waarschijnlijk veel meer gebaat zou zijn bij rust in de eigen vertrouwde omgeving in plaats van een zware ingreep. Ze vond het een schrijnend voorbeeld van ‘onbezielde zorg’ die niet meer werkelijk bijdroeg aan de kwaliteit van leven.

In haar eigen huisartsenpraktijk sprak ze een jong kind dat elke ochtend ontbeet met chips en cola en al zwarte tandjes had. Ze bedacht dat ze op dat moment keek naar een kind dat over 20 of 30 jaar een nieuwe diabetespatiënt zou zijn of een hoog risico zou lopen op hart- en vaatziekten.

Het zijn zulke voorbeelden uit de praktijk die haar motiveren om zich onvermoeibaar in te zetten als boegbeeld voor een gezonder Nederland door haar boodschap via alle denkbare kanalen te verspreiden (waaronder een podcast).

Gezondheid als regionale opgave

Volgens Sluiter zit de kern van het probleem in hoe we zorg organiseren en financieren. “We besteden 95 procent van onze zorgkosten aan de laatste levensfase. Die investering zou eigenlijk aan de voorkant moeten zitten.” Daarbij sturen we met ons zorgsysteem vooral op de korte termijn en individuele medische verrichtingen, terwijl gezondheid over de lange termijn gaat en een gezamenlijke verantwoordelijkheid is. Zorg, sociaal domein en leefomgeving werken nog te veel als eilandjes naast elkaar.

“Gezondheid creëren we niet in de spreekkamer, waar ik patiënten misschien maar twee uur per jaar zie. Het gebeurt daarbuiten.”

Volgens haar vraagt dat om een fundamenteel andere benadering: meer uitzoomen, meer samenhang en andere financiële prikkels. Niet per medische verrichting betalen, maar sturen op gezondheid in een regio. En gezondheidsbeleid dat langer meegaat dan één kabinetsperiode.

Ze pleit voor netwerkzorg: een systeem waarin regio’s gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor gezondheid, met één budget en duidelijke langetermijndoelen zoals minder diabetes en overgewicht. Alleen zo bestrijd je volgens haar effectief versnippering en werk je echt samen aan een gezondere samenleving.

Vijf keer per week frituren is óók winst

Het systeem veranderen kost tijd. Maar dat betekent niet dat je moet wachten. Juist de beweging van onderop is essentieel. “Je hebt ongeveer 30 procent van de organisaties en zorgprofessionals nodig om het te laten vliegen.” Voor professionals begint dat in de dagelijkse praktijk, met kleine stappen en andere gesprekken. Sluiter noemt een voorbeeld uit haar eigen praktijk van iemand die zeven keer per week frituurt. “Dan zeg ik niet: je moet stoppen met frituren. We kijken samen wat haalbaar is. Dan wordt het vijf keer per week. En dat is ook winst en dus een compliment waard.”

De sleutel zit volgens Sluiter in aansluiten bij de leefwereld van mensen, in bouwen aan sociaal kapitaal. Zeker bij groepen met een lage sociaaleconomische positie (SEP) die vaak in de ‘overlevingsstand’ staan. Niet oordelen, maar kijken wat kan. Kleine veranderingen die vol te houden zijn. “Gedragsverandering kost tijd, zeker in een lastige situatie.”

Natuur als vast onderdeel van gezondheid

Een van de meest concrete ingangen voor preventie is natuur. Niet als luxe, maar als onderdeel van gezondheid.

“Wij staan niet los van natuur, wij zijn natuur.”

Dat vraagt wel om een bredere definitie. Natuur is niet alleen een bos of duingebied, maar bijvoorbeeld ook een park of water in de stad. Voor veel mensen is een regelmatige boswandeling niet haalbaar, maar een rondje buiten wandelen wel. “Al is het maar tien minuten, dat levert al aantoonbare gezondheidswinst op.”

In de praktijk begint dat met eenvoudige vragen stellen. Bijvoorbeeld: wanneer was je voor het laatst buiten? Van daaruit ontstaan gesprekken en kleine, haalbare stappen.

Sluiter vertelt dat het wetenschappelijke bewijs voor de kracht van natuur gelukkig steeds sterker wordt. Heel belangrijk bij het overtuigen van financiers en beleidsmakers en het bestrijden van gezondheidsmythes.

Terug naar de basis van geneeskunde

Volgens Sluiter is haar manier van kijken naar gezondheid niet nieuw. In de eed van Hippocrates zit preventie al besloten: “Voeding is het beste medicijn, bewegen is belangrijk voor gezondheid.” Die basis is lange tijd naar de achtergrond verdwenen, maar komt nu terug in opleidingen en de praktijk. Steeds meer zorgprofessionals leren om breder te kijken dan alleen naar ziekte en genezing.

Hoewel verandering langzaam gaat, is ze optimistisch. “Er gebeuren hele mooie dingen. Steeds meer mensen omarmen preventie.” Juist als bottom-up initiatieven en top-down beleid elkaar versterken, ontstaat beweging. Sluiter pleit voor een Deltaplan voor Preventie, om gezondheid duurzaam te verankeren in de samenleving.

“Als alle partijen die zich hard maken voor preventie samen gaan werken, ontstaat er echt iets magisch.”

De kennis is er, de voorbeelden zijn er en de beweging groeit. De vraag is niet óf preventie werkt, maar of we het samen structureel durven te organiseren.

Zelf aan de slag met natuur en gezondheid?
De wetenschappelijke onderbouwde handleiding en toolkit ‘Natuur voor gezondheid’ helpen je om dit concreet toe te passen in je werk. Ook kun je deelnemen aan het geaccrediteerde webinar op 6 mei, waarin de vertaalslag naar de praktijk centraal staat.

De handleiding en toolkit zijn ontwikkeld door Annette Postma (Gezond & Groen) in samenwerking met Jolanda Maas (Vrije Universiteit Amsterdam), Vereniging Arts en Leefstijl, Alles is Gezondheid en diverse groene zorg- en gezondheidspartners.